Ở vùng núi phía bắc bang Oaxaca, Mexico, người Chinantec có một món ăn độc đáo được nấu bằng đá nung nóng thay vì bếp thông thường. Với tên gọi caldo de piedra, món súp kết hợp cá, tôm và rau gia vị trong chiếc bát làm từ quả bầu khô. Nhưng điều đặc biệt không chỉ nằm ở kỹ thuật nấu ăn, mà còn ở truyền thống đàn ông chuẩn bị bữa ăn để thể hiện tình yêu và lòng biết ơn đối với phụ nữ trong gia đình.
Súp đá Oaxaca: Món ăn nấu bằng đá nóng bên sông Usila
Sáng sớm bên dòng sông Papaloapan
San Felipe Usila là thị trấn thuộc vùng Tuxtepec, bang Oaxaca, nằm trong lưu vực sông Papaloapan. Đây là nơi món caldo de piedra gắn bó lâu đời với cộng đồng Chinantec. Địa hình miền núi khiến hành trình đến Usila từ thành phố Oaxaca có thể kéo dài nhiều giờ.
Công thức thường gồm cá, tôm, cà chua, hành, ớt serrano và các loại rau gia vị. Nguyên liệu được đặt trong bát jícara làm từ quả bầu khô, sau đó người nấu dùng kẹp gắp đá nóng thả vào. Nhiệt lượng từ đá làm nước nóng lên nhanh chóng và nấu chín cá tôm.
Không phải câu chuyện súp đá trong truyện cổ tích
Tên gọi món ăn dễ khiến người ta liên tưởng đến truyện ngụ ngôn về người lữ khách dùng một hòn đá để thuyết phục dân làng góp thực phẩm nấu súp chung. Tuy nhiên, hai câu chuyện khác nhau về bản chất.
Trong truyện ngụ ngôn, hòn đá chỉ là cái cớ để mọi người chia sẻ thức ăn. Còn trong truyền thống của người Chinantec, đá thực sự đảm nhiệm vai trò truyền nhiệt. Đây là kỹ thuật nấu ăn có thật, đồng thời phản ánh sự phối hợp giữa các thành viên trong cộng đồng.
Vì sao Súp đá Oaxaca chín nhanh?
Hòn đá tích trữ và truyền nhiệt
Khi được nung trong lửa, đá hấp thụ nhiệt rồi truyền năng lượng sang nước khi được thả vào bát. Nước nóng lên nhanh, giúp cá và tôm chín trong thời gian tương đối ngắn.
Một số tài liệu về món ăn ghi nhận thời gian nấu khoảng 10–15 phút, dù thời gian thực tế phụ thuộc vào kích thước đá, mức độ nung nóng, lượng nước và nguyên liệu. Nếu kiểm soát tốt nhiệt độ, cá tôm có thể giữ được độ mềm và vị ngọt tự nhiên.
Chọn đá là kinh nghiệm quan trọng
Không phải loại đá nào cũng phù hợp để nung nóng rồi thả vào nước. Đá có độ ẩm, cấu trúc xốp hoặc vết nứt có thể vỡ do sự giãn nở không đồng đều khi nhiệt độ thay đổi đột ngột.
Các mô tả về truyền thống tại Usila nhấn mạnh kinh nghiệm lựa chọn đá phù hợp. Một số nguồn cũng cho biết đá có thể nứt hoặc vỡ sau khi sử dụng, nhưng không nên coi đây là quy luật áp dụng cho mọi loại đá.
Súp đá Oaxaca và ý nghĩa văn hóa của người Chinantec
Đàn ông súp đá nấu để cảm ơn phụ nữ
Theo phóng sự đăng trên báo Excélsior ngày 14/2/2016, những người đàn ông ở Usila kể rằng họ chuẩn bị món ăn để bày tỏ tình yêu, sự tôn trọng và lòng biết ơn đối với vợ cùng những người phụ nữ trong gia đình.
Công việc thường được chia thành nhiều phần, từ đánh cá, tìm đá đến thu gom củi và nấu súp. Một ngư dân được phỏng vấn cho biết họ tổ chức bữa ăn như vậy một hoặc hai lần mỗi năm. Đây là lời kể của người tham gia, không nhất thiết phản ánh tần suất chung của toàn cộng đồng.
Truyền thống món súp đá này gắn với sự phân công lao động trong đời sống địa phương. Trong một số dịp đặc biệt, đàn ông đảm nhận việc nấu ăn để dành tặng phụ nữ, biến bữa ăn thành hành động thể hiện sự tri ân. Món súp đá cũng có thể được chuẩn bị trong những dịp cộng đồng sum họp hoặc bàn chuyện cưới hỏi.
Từ cách nấu cổ truyền đến di sản văn hóa
Một số nguồn ẩm thực cho rằng súp đá caldo de piedra có nguồn gốc từ thời kỳ trước khi người Tây Ban Nha đến Mexico. Tuy nhiên, thời điểm chính xác món ăn ra đời vẫn chưa được xác định chắc chắn bằng bằng chứng lịch sử độc lập.
Những mô tả về cách nấu súp đá xưa nhắc đến lòng chảo đá lớn hoặc hố đào trên cát ven sông được lót lá để giữ nước. Về sau, bát jícara làm từ quả bầu khô trở thành vật chứa phổ biến. Dù dụng cụ thay đổi, kỹ thuật cốt lõi vẫn là dùng đá nung nóng để nấu chín nguyên liệu.
Món súp đá dần được giới thiệu đến du khách thông qua các nhà hàng tại Oaxaca. Theo Matador Network, gia đình Gachupín Velasco mở quán Caldo de Piedra ở Usila năm 1996 và phát triển thêm địa điểm phục vụ trên tuyến đường từ thành phố Oaxaca đến El Tule từ năm 2006.
Ngày 14/4/2021, Quốc hội bang Oaxaca thông qua Nghị định số 2472, tuyên bố món súp đá là Di sản Văn hóa Phi vật thể của bang. Văn bản được công bố trên Công báo bang ngày 8/5 cùng năm. Sự công nhận này góp phần khẳng định giá trị văn hóa của truyền thống ẩm thực địa phương.
Những thắc mắc xoay quanh Súp đá Oaxaca
Hòn đá có được ăn không?
Không. Đá chỉ dùng để truyền nhiệt và được lấy ra trước khi thực khách ăn. Một số người chế biến súp đá cho rằng loại củi dùng để nung đá góp phần tạo hương thơm cho món súp, nhưng đây là kinh nghiệm riêng, không phải quy tắc chung cho mọi công thức.
Tại sao đàn ông là người nấu?
Theo những lời kể được báo chí ghi nhận tại Usila, việc đàn ông chuẩn bị món ăn thể hiện sự tôn trọng và biết ơn đối với phụ nữ. Tuy nhiên, đây là phong tục của một cộng đồng cụ thể, không nên xem là quy định bất biến của tất cả các gia đình Chinantec.
Có thể tự nấu súp đá tại nhà không?
Không nên tự nung đá sông rồi thả vào nước nếu chưa có kiến thức chuyên môn và vật liệu phù hợp. Đá có thể nứt vỡ bất ngờ, gây bỏng hoặc chấn thương. Nếu muốn trải nghiệm món súp đá, lựa chọn an toàn hơn là tìm đến cơ sở chế biến có kinh nghiệm.
Muốn thưởng thức món ăn này thì đi đâu?
Du khách có thể tìm món súp đá tại San Felipe Usila, nơi truyền thống gắn bó với cộng đồng Chinantec. Từ Tuxtepec đến Usila, hành trình bằng ô tô mất khoảng ba tiếng theo một số nguồn du lịch.
Tổng kết: Món ăn kể câu chuyện về lòng biết ơn
Súp đá Oaxaca thoạt nhìn là một món ăn kỳ lạ: cá tôm được nấu chín bằng những hòn đá nung nóng, không cần nồi kim loại hay bếp thông thường. Nhưng giá trị của món ăn vượt xa kỹ thuật chế biến độc đáo.
Đó là câu chuyện về việc tận dụng tài nguyên sẵn có, sự phối hợp trong cộng đồng và truyền thống đàn ông chuẩn bị bữa ăn để bày tỏ lòng biết ơn đối với phụ nữ. Việc được công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể của bang Oaxaca năm 2021 giúp món ăn có vị trí chính thức trong công tác bảo tồn văn hóa địa phương.
Dẫu vậy, di sản chỉ thực sự tồn tại khi người dân tiếp tục thực hành và truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau. Với cộng đồng Chinantec, mỗi bữa súp không chỉ mang hương vị của cá, tôm và khói củi, mà còn chứa đựng ký ức, sự sẻ chia và tình cảm được thể hiện qua hành động.